Rumunska grkokatolička crkva Sv. Petra i Pavla u Jankovom Mostu
Vreme gradnje: 1891-93. godine
Projektant: nepoznat
Stil: nerenesansa
Crkva posvećena apostolima Sv. Petru i Pavlu u Jankovom Mostu (rum. Iancăid) jedina je crkva u Srednjem Banatu koju je podigla grkokatolička rumunska zajednica.
Grkokatoličku zajednicu u Banatu danas čine pretežno pripadnici rumunske nacionalne manjine u Južnom i Srednjem Banatu, uz manji broj Rusina i Ukrajinaca.
Rumuni grkokatolici naselili su ove prostore tokom 18. i 19. veka, migracijama iz planinskih predela današnje Rumunije (Banatske planine, doline Moriša i Karaša). Za razliku od većine svojih sunarodnika pravoslavne vere, ova zajednica je zadržala vizantijski obred, ali se nalazi u uniji sa Rimom, priznajući papu za svog vrhovnog poglavara.
Iako su Rumuni u Jankovom Mostu prisutni još od pete decenije 18. veka, prvobitno su bili pravoslavci doseljeni iz Transilvanije (Erdelja). Specifična grkokatolička zajednica u selu nije nastala doseljavanjem, već unutrašnjim verskim previranjima osamdesetih godina 19. veka. Naime, prelazak dela stanovništva u Uniju bio je motivisan sukobom sa lokalnim pravoslavnim sveštenikom oko izgradnje nove crkve, što je navelo nekoliko uticajnih porodica da potraže zaštitu pod okriljem Rimokatoličke crkve. Godine 1892. trinaest domaćinstava zvanično je formiralo jezgro parohije. Ovi viđeniji domaćini težili su većim pravima unutar tadašnjeg sistema, a ključni faktor za osnivanje parohije bila je dozvola austrijskih vlasti za vršenje bogosluženja na rumunskom jeziku, što je u to vreme predstavljalo temelj nacionalnog identiteta.
Arhitektura crkve
Crkva je izgrađena u periodu od 1891 do 1893. godine. Specifična je po tome što je izgrađena bez zvonika; umesto tornja, dva zvona su postavljena na metalni nosač u porti. Budući da odsustvo tornja nije uslovljeno teološkim pravilima, verovatno je reč o uštedi u troškovima izgradnje, pri čemu je fokus prebačen na dekoraciju fasade. Hram je orijentisan u pravcu istok–zapad, ima pravougaonu osnovu i polukružnu apsidu. Uprkos manjim gabaritima i nedostatku zvonika, reč je o veoma skladnoj građevini podignutoj u duhu neorenesanse. Fasadom dominiraju polukružni prozorski otvori uokvireni profilisanim ramovima sa ključnim kamenom, dok se između njih nalaze pilastri sa jednostavnim kapitelima. U zoni oltara uočljiva su dva blago isturena rizalita naglašena trougaonim zabatima. Ulaz na pročelju akcentovan je trougaonim timpanonom, uz prateće slepe otvore sa obe strane. Iako autor projekta ostaje nepoznat, arhitektonski detalji ukazuju na to da je reč o školovanom arhitekti, verovatno iz Velikog Bečkereka ili drugog obližnjeg gradskog centra.
Enterijer hrama je sveden i jednostavan. Umesto masivnog zidanog svoda, prostor natkriva ravna tavanica, što dodatno potvrđuje skromne finansijske mogućnosti tadašnje zajednice. Pažnju privlači specifično rešen oltarski prostor, koji je od glavnog broda crkve odvojen zidanim lukovima. Iznad priprate je smešten hor, dok se u samoj apsidi nalazi zidana oltarska menza. Karakteristično je odsustvo bočnih prostorija, đakonikona i proskomidije, što je u skladu sa sažetim gabaritima i funkcionalnošću građevine.
Crkva je ograđena dekorativnom ogradom od kovanog gvožđa, a odmah pored nje se nalazi parohijski dom.
Današnje stanje crkve
Danas je ova građevina zapuštena i van liturgijske upotrebe, jer u selu više nema grkokatoličkih vernika. Ipak, dok se u mestu podiže novi hram Srpske pravoslavne crkve, nameće se pitanje o svrsishodnosti takvog poduhvata pored već postojećeg, a napuštenog sakralnog objekta. Njegovom obnovom i prenamenom ne bi se samo uštedela sredstva, već bi se sačuvalo dragoceno arhitektonsko nasleđe i zdanju vratila prvobitna svrha. Ovakva praksa nije strana našim krajevima – u Lazarevu je nemačka evangelička crkva decenijama služila pravoslavnoj zajednici, čuvajući tako hram od propadanja sve do završetka nove crkve
Bojan Kojičić, istoričar umetnosti
Izvori:
- dr S. Đurić, dr M. Jovanović, Atlas naselja Vojvodine, II knjiga – Banat, Matica Srpska (Novi Sad) 2014, 403-407.
- M. Maran, Rumuni u Vojvodini: Istorija, geografija, identitet Rumuna u vojvođanskim naseljima, Zavod za kulturu vojvođanskih Rumuna, Zrenjanin, 2011.
- M. Maran, A. Djurić Milovanović, Religijski identitet i migracije, Rumuni iz Banata u Severnoj Americi, Religija i tolerancija, Vol. XIV, № 25, Novi Sad 2016.