Trgovačka akademija (Zgrada Srednje Elektrotehničke škole Nikola Tesla)

Kategorizacija: Spomenik kulture od velikog značaja
Adresa: Ugao Subotićeve i Obale Sonje Marinković
Katastarska parcela br. 5838/2 K.O. Zrenjanin
……………………………………………………………..
Prvi vlasnik: grad Veliki Bečkerek
Vreme gradnje: 1892. godina
Projektant: Arhitekta Ištvan Kiš
Stil: neorenesansa
Restauratorski radovi: započeti osamdesetih godina 20. veka (fasada ka Subotićevoj ulici), ali nezavršeni. Godine 2017. izvedeni su radovi na sanaciji krova i postavljanju novog biber crepa.

Opis: Biser zrenjaninske istorijske arhitekture, prvobitna Trgovačka akademija i Državna muška građanska škola, danas Srednja elektrotehnička škola Nikola Tesla, sagrađena je 1892. godine po planovima budimpeštanskog arhitekte Ištvana Kiša. Licem u lice sa monumentalno zamišljenom palatom Pravde na drugoj obali reke, sagrađenom petnaestak godina kasnije, i Finansijskom palatom sa preke strane Subotićeve ulice, Trgovačka akademija je postala značajni urbani reper starog jezgra grada. Građenje škola trebalo je da osigura nesumnjiv uspon Velikog Bečkereka u drugoj polovini devetnaestog veka i obezbedi mu prestiž značajne kulturne sredine.

Škola spada među najstarije trgovačke akademije u državi. Od početka rada ona deli svoj radni prostor sa Državnom muškom građanskom školom. Osnovana je kao trorazredna Viša trgovačka škola u kojoj je nastavni jezik bio mađarski, što je trajalo sve do završetka Prvog svetskog rata. Aprila meseca 1919. godine pretvorena je u srpsku školu. Godinu dana ranije škola je pretvorena u četvorogodišnju.

Kao i na većini nama poznatih ostvarenja Ištvana Kiša, u formiranju stilskog izraza ove zgrade, glavni izvor inspiracija nalažen je u reminiscencijama na arhitekturu italijanske renesanse. Zanimanje za italijansku renesansu značajno je poraslo kada je 1860. godine objavljena Burkhartova studija «Kultura renesanse u Italiji», tako da je renesansa u nekim zemljama postala nacionalni stil. Dekorativnim elementima preuzetim iz repertoara ovog stila ukrašavane su u XIX i početkom XX veka prvenstveno prosvetne ustanove, kasarne i bolnice, akademije nauka i umetnosti, državna administrativna zdanja. Horizontalno stepenovanje oblika, spratna podela naglašena snažnim kordonskim i potkrovnim vencima, centralno postavljeni rizaliti, pravilni nizovi prozorskih otvora, balusteri na parapetima, vertikalno raščlanjavanje oblika polustubovima i pilastrima, razuđene krovne mase – osnovni su eklektički repertoar koji je Kiš koristio pri oblikovanju fasada. Lica zgrade u prizemlju su rustično obrađena i karakteriše ih pravilan ritam otvora.

Na zgradi Trgovačke akademije peštanski profesor Ištvan Kiš upućuje Bečkerečane u još jedan renesansni likovni izum, dopuštajući sebi slobodu da u akademskoj disciplini opšteg sklopa građevine unese lirsku, intimnu notu u vidu zgrafito-crteža u gornjoj zoni oko i između polukružnih prozora. Ovaj srećan primer svežine i maštovitosti, neočekivan u odnosu na rustiku donje zone, ostao je do danas gotovo raritetan u eklektičkoj arhitekturi Vojvodine. u odnosu na današnji Narodni muzej, Trgovačka akademija je veličinom i položajem arhitekti Kišu svakako pružila veću mogućnost da se razmahne i u stroge akademske obrasce unese crtu lične stvaralačke inventivnosti i duha. I u urbanističkom smislu, arhitekta je ovde mogao da realizuje zamisao da lice škole, za razliku od iste prvobitne ideje na projektu Finansijske palate, okrene Begeju i tako realizuje večnu ideju gradotvoraca o «silasku grada na reku».

Trgovačka akademija i Finansijska palata su ostali zapamćeni i kao retki objekti istorijske arhitekture Zrenjanina koji «Direktivnim urbanističkim planom» iz 1958. godine nisu bili predviđeni za rušenje. Koliko god izgledali banalni razlozi koji su rukovodili ondašnji vrh urbanističke i arhitektonske prakse u zemlji da se radikalno obračuna sa graditeljskim nasleđem Zrenjanina, njihov pijetet prema dvema Kišovim kućama u starom jezgru grada na posredan način govore o vrednostima ovih ostvarenja. Može se reći da je ovo, u simboličkom smislu, prvo javno priznanje delima akademizma koja su obeležila arhitekturu devetnaestog i početka dvadesetog veka u Zrenjaninu.

Vesna Karavida
 

Crtež fasade
Crtež fasade

 

Trgovačka akademija, izgled fasade sa Begeja
Trgovačka akademija, izgled fasade sa Begeja

 

Stara razglednica
Stara razglednica

 

Izgled zgrade iz stare razglednice
Izgled zgrade iz stare razglednice

 

Izgled fasade sa Begeja
Izgled fasade sa Begeja

 

Fasada škole iz Subotićeve ulice
Fasada škole iz Subotićeve ulice

 

Zgrafito
Zgrafito

 

Zgrafito tehnika
Zgrafito tehnika

 

Detalj fasade - zgrafito
Detalj fasade – zgrafito

 

Enterijer stepenište
Enterijer stepenište